بیشترین صادرات محصولات پتروشیمی

متانول، پلی‌اتیلن و کودهای شیمیایی (اوره)، ستون فقرات درآمد ارزی صنعت پتروشیمی را تشکیل می‌دهند و علی‌رغم تحریم‌ها، نبض بازار منطقه را در دست دارند. صنعت پتروشیمی ایران با ظرفیت تولید سالانه فراتر از ۷۰ میلیون تن، نه تنها موتور محرکه اقتصاد غیرنفتی کشور محسوب می‌شود، بلکه با صادرات گسترده به بازارهای استراتژیک نظیر چین، هند و ترکیه، نقش حیاتی در زنجیره تأمین جهانی ایفا می‌کند. دسترسی به منابع غنی خوراک (نفت و گاز) و موقعیت ژئوپلیتیک ممتاز، ایران را به هابی قدرتمند در خاورمیانه تبدیل کرده است. با وجود چالش‌های بین‌المللی، آمارهای سال ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ نشان‌دهنده تاب‌آوری و پتانسیل رشد این صنعت است. در این مقاله تخصصی، ضمن واکاوی دقیق آمار صادرات، به تحلیل مقاصد تجاری، چالش‌های موجود و فرصت‌های سرمایه‌گذاری پیش‌رو می‌پردازیم.

سبد صادراتی پتروشیمی ایران بر پایه ۶ محصول استراتژیک استوار است که در رأس آن‌ها متانول با سهم ۲۵ درصدی و پلی‌اتیلن با سهم ۲۰ درصدی، بیشترین ارزآوری را دارند؛ در کنار این دو غول صادراتی، کودهای شیمیایی (اوره و آمونیاک) با تضمین امنیت غذایی مقاصد صادراتی، پلی‌پروپیلن با کاربرد حیاتی در صنایع تکمیلی، گازهای مایع (LPG) به عنوان سوخت و خوراک، و آروماتیک‌ها به عنوان پایه صنایع نساجی، ترکیب متنوعی را شکل داده‌اند که مجموعاً بیش از ۸۵ درصد حجم صادرات این صنعت به بازارهای کلیدی نظیر چین و هند را تشکیل می‌دهند.

جزئیات دقیق این محصولات به شرح زیر است:

متانول با ظرفیت تولید سالانه بیش از ۱۴ میلیون تن و اختصاص حدود ۲۵ درصد از کل صادرات، استراتژیک‌ترین محصول پتروشیمی ایران محسوب می‌شود. ایران با تأمین حدود ۱۰ درصد از نیاز بازار جهانی، نقشی غیرقابل‌انکار در تعیین قیمت‌های منطقه‌ای دارد و بخش عمده‌ای از این محصول را برای تولید سوخت‌های پاک (نظیر MTBE و DME)، فرمالدهید و الفین‌ها به بازارهای عطشانی همچون چین (بزرگترین خریدار) و هند صادر می‌کند تا خوراک صنایع پایین‌دستی آن‌ها را تأمین نماید.

این محصول پلیمری که حدود ۲۰ درصد از سهم صادرات را در اختیار دارد، با ظرفیت تولید فراتر از ۶ میلیون تن در گریدهای متنوع سبک (LDPE)، سنگین (HDPE) و خطی (LLDPE) عرضه می‌شود. پلی‌اتیلن ایران به دلیل کیفیت بالا، ماده اولیه حیاتی برای صنایع بسته‌بندی، تولید لوله‌های آبرسانی و ظروف پلاستیکی در بازارهای هدف اصلی مانند چین، ترکیه و حتی اتحادیه اروپا است و مزیت رقابتی بالایی در بازارهای بین‌المللی دارد.

ایران به عنوان چهارمین تولیدکننده بزرگ اوره در جهان با ظرفیت بیش از ۶ میلیون تن، جایگاه ویژه‌ای در تأمین امنیت غذایی کشورهای در حال توسعه ایفا می‌کند. کودهای نیتروژنه ایران که حدود ۱۵ درصد از سبد صادراتی را تشکیل می‌دهند، تقاضای گسترده‌ای در بخش کشاورزی کشورهای پرجمعیت و زراعی نظیر هند، برزیل و بازارهای نوظهور آفریقا دارند و جریانی پایدار از ارزآوری را برای کشور ایجاد کرده‌اند.

پلی‌پروپیلن با سهم ۱۵ درصدی در صادرات، یکی از پرکاربردترین پلیمرهای مهندسی است که خوراک اصلی صنایع خودروسازی، نساجی (تولید الیاف) و تجهیزات پزشکی محسوب می‌شود. تمرکز صادرات این محصول بر بازارهای همسایه و منطقه، به‌ویژه ترکیه و کشورهای حوزه CIS است که صنایع تبدیلی فعالی دارند و نیازمند تأمین پایدار این ماده اولیه برای خطوط تولید خود هستند.

با تولید بیش از ۱۰ میلیون تن در سال، گازهای مایع (شامل پروپان و بوتان) سهمی ۱۰ درصدی در صادرات پتروشیمی دارند. این محصولات دوگانه که هم به عنوان سوخت گرمایشی خانگی و هم به عنوان خوراک واحدهای پتروشیمی (کراکرها) کاربرد دارند، به دلیل ارزش حرارتی بالا و سهولت حمل، مشتریان ثابتی در کشورهای آسیایی برای تأمین انرژی و خوراک صنایع دارند.

اگرچه گروه آروماتیک‌ها با سهم ۵ درصدی بخش کوچکتری از صادرات را شامل می‌شود، اما اهمیت استراتژیک آن‌ها به عنوان “مادر صنایع شیمیایی” غیرقابل چشم‌پوشی است. محصولاتی نظیر بنزن، تولوئن و زایلین، بلوک‌های سازنده اصلی برای تولید رزین‌ها، شوینده‌ها و الیاف مصنوعی (پلی‌استر) هستند و به بازارهای صنعتی منطقه صادر می‌شوند تا زنجیره ارزش صنایع نساجی و شیمیایی همسایگان را تکمیل کنند.

بر اساس اطلاعات موجود، حجم و ارزش صادرات محصولات پتروشیمی ایران در سال‌های اخیر تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله تحریم‌ها، تغییرات قیمت جهانی، ظرفیت تولید داخلی و چالش‌های لجستیکی قرار گرفته است. به عنوان مثال، در سال ۱۴۰۲ (مارس 2023 تا مارس 2024)، گزارش‌ها نشان می‌دهند که حدود 30 میلیون تن محصولات پتروشیمی به ارزش 19.4 میلیارد دلار صادر شده است. این رقم نسبت به سال ۱۴۰۱ کاهش 28.6 درصدی را از نظر ارزشی نشان می‌دهد که عمدتاً به دلیل افت قیمت جهانی محصولات و محدودیت‌های صادراتی بوده است. با این حال، پیش‌بینی‌ها برای سال ۱۴۰۳ (مارس 2024 تا مارس 2025) از افزایش صادرات به حدود 34 میلیون تن با ارزشی بین 13 تا 20 میلیارد دلار حکایت دارد که نشان‌دهنده تلاش برای بهبود عملکرد این بخش است.

آمار ۹ ماه نخست سال ۱۴۰۳

در ۹ ماه نخست سال ۱۴۰۳ (مارس تا دسامبر 2024)، آمارهای متفاوتی از مراجع رسمی ارائه شده که نشان‌دهنده عدم هماهنگی در گزارش‌دهی است. گمرک ایران اعلام کرده که صادرات محصولات پتروشیمی در این دوره به 19.5 میلیارد دلار رسیده است. در مقابل، دبیر انجمن کارفرمایی پتروشیمی رقم 10 میلیارد دلار را برای همین بازه زمانی گزارش داده است. این اختلاف 9.5 میلیارد دلاری بین دو منبع رسمی، سؤالاتی درباره دقت و شفافیت داده‌ها ایجاد کرده و نیاز به بررسی بیشتر را برجسته می‌کند. با توجه به این تناقض، نمی‌توان به‌طور قطعی یکی از این ارقام را تأیید کرد، اما می‌توان فرض کرد که حقیقت احتمالاً بین این دو عدد قرار دارد و عوامل مختلفی مانند روش محاسبه، ثبت صادرات یا تأثیر تحریم‌ها ممکن است در این تفاوت نقش داشته باشند.

محصولات اصلی و بازارهای هدف

محصولات اصلی صادراتی پتروشیمی ایران شامل متانول، پلی‌اتیلن، اوره، اتیلن، پروپان مایع‌شده، بوتان و گاز طبیعی مایع‌شده هستند که به بازارهای متنوعی نظیر چین، هند، ترکیه، روسیه، آسیای شرقی و آفریقا صادر می‌شوند. به عنوان مثال، در سال ۱۴۰۲، متانول با سهم 29 درصد، اوره با 18 درصد و پلی‌اتیلن با 12 درصد بیش از نیمی از صادرات پتروشیمی را تشکیل داده‌اند. همچنین، در دو ماه نخست سال ۱۴۰۳، صادرات 8.3 میلیون تن به ارزش 3.5 میلیارد دلار گزارش شده که رشدی 8 درصدی از نظر ارزشی نسبت به مدت مشابه سال قبل داشته است. این آمار نشان‌دهنده تداوم تقاضای جهانی برای محصولات ایران علی‌رغم چالش‌هاست.

تحلیل و پیش‌بینی

اختلاف در آمارهای ارائه‌شده توسط گمرک و انجمن کارفرمایی پتروشیمی ممکن است به تفاوت در روش‌های گزارش‌دهی (مانند در نظر گرفتن صادرات غیرمستقیم یا محموله‌های ثبت‌نشده) یا تأثیر تحریم‌ها بر شفافیت داده‌ها مربوط باشد. با این حال، روند کلی نشان می‌دهد که صنعت پتروشیمی ایران همچنان پتانسیل بالایی برای رشد دارد. پیش‌بینی افزایش صادرات به 34 میلیون تن تا پایان سال ۱۴۰۳، با توجه به ظرفیت تولید 91 میلیون تنی فعلی و برنامه‌ریزی برای رسیدن به 131.5 میلیون تن تا پایان برنامه هفتم توسعه، حاکی از عزم کشور برای توسعه این صنعت است. این هدف نیازمند حدود 40 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری جدید است که با توجه به چالش‌هایی مانند تحریم‌ها و کمبود خوراک پایدار (نظیر گاز)، تحقق آن دشوار اما ممکن به نظر می‌رسد.

چالش‌ها و فرصت‌ها

کاهش 28.6 درصدی ارزش صادرات در سال ۱۴۰۲ و ناترازی گاز (با میانگین تحویل روزانه 77 میلیون مترمکعب به پتروشیمی‌ها) از چالش‌های اصلی این صنعت هستند. از سوی دیگر، فرصت‌هایی مانند افزایش تقاضای جهانی برای متانول و اوره، و همچنین بهبود زیرساخت‌های صادراتی، می‌تواند به جبران این کاستی‌ها کمک کند. رفع اختلافات آماری و افزایش شفافیت نیز از ضروریات برای برنامه‌ریزی دقیق‌تر در آینده است.

محصولات پتروشیمی ایران به بیش از ۶۰ کشور جهان صادر می‌شود. بر اساس آمار موجود، در سال ۲۰۲۴، چین، هند و ترکیه همچنان به‌عنوان مهم‌ترین مقاصد صادراتی ایران باقی مانده‌اند.

• چین: بزرگ‌ترین واردکننده محصولات پتروشیمی ایران است. این کشور عمدتاً متانول، پلیمرها و گازهای مایع را از ایران خریداری می‌کند.
• هند: دومین مقصد بزرگ صادراتی ایران با تمرکز بر واردات کودهای شیمیایی (اوره) و متانول است.
• ترکیه: یکی دیگر از مقاصد مهم صادراتی ایران است که بر واردات پلی‌اتیلن و پلی‌پروپیلن تمرکز دارد.
• کشورهای جنوب شرق آسیا: کشورهایی مانند کره جنوبی، ژاپن، اندونزی و مالزی نیز از واردکنندگان محصولات پتروشیمی ایران هستند.
• اروپا: کشورهایی مانند ایتالیا، اسپانیا و آلمان نیز بخشی از محصولات پتروشیمی ایران را وارد می‌کنند.
• این آمار نشان‌دهنده تنوع مقاصد صادراتی و اهمیت محصولات پتروشیمی ایران در بازارهای جهانی است.

صنعت پتروشیمی ایران در سال‌های اخیر برنامه‌های توسعه‌ای گسترده‌ای را برای افزایش ظرفیت تولید و تنوع‌بخشی به محصولات خود اجرا کرده است.

افزایش ظرفیت تولید:

بر اساس برنامه‌های توسعه‌ای، ظرفیت تولید صنعت پتروشیمی ایران تا سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۸۰ میلیون تن خواهد رسید. این افزایش ظرفیت با اجرای پروژه‌های جدید مانند پتروشیمی بوشهر، پتروشیمی سیراف و توسعه واحدهای موجود محقق خواهد شد. همچنین، پیش‌بینی می‌شود ظرفیت تولید متانول تا سال ۲۰۲۵ به ۳۴ میلیون تن افزایش یابد.

تنوع‌بخشی به محصولات صادراتی:

برنامه‌هایی برای تولید محصولات با ارزش افزوده بالا مانند مواد شیمیایی خاص (Specialty Chemicals)، کاتالیست‌ها و پلیمرهای پیشرفته در دست اجراست. این اقدامات با هدف افزایش سودآوری و رقابت‌پذیری در بازارهای جهانی صورت می‌گیرد.

افزایش سهم بازار جهانی:

با توجه به رشد تقاضای جهانی برای محصولات پتروشیمی، انتظار می‌رود سهم ایران در بازار جهانی از ۲ درصد فعلی به ۵ درصد تا سال ۲۰۳۰ افزایش یابد. این هدف با افزایش ظرفیت تولید و تنوع‌بخشی به محصولات قابل دستیابی است.

سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها:

توسعه بنادر صادراتی مانند بندر امام خمینی، احداث خطوط لوله انتقال گاز خوراک پتروشیمی‌ها و راه‌اندازی واحدهای جدید فرآوری مواد اولیه بخشی از برنامه‌های زیرساختی است. این سرمایه‌گذاری‌ها به بهبود زنجیره تأمین و افزایش کارایی در صنعت پتروشیمی کمک خواهد کرد.

تمرکز بر بازار آسیا:

با توجه به رشد سریع اقتصادی کشورهای آسیایی مانند چین، هند و جنوب شرق آسیا، تمرکز بر این بازارها همچنان اولویت اصلی خواهد بود. پیش‌بینی می‌شود سهم صادرات به آسیا از ۷۰ درصد فعلی به ۸۰ درصد تا سال ۲۰۲۷ افزایش یابد. این استراتژی با هدف بهره‌گیری از فرصت‌های موجود در بازارهای در حال رشد آسیایی تدوین شده است.

این برنامه‌ها و سرمایه‌گذاری‌ها نشان‌دهنده تعهد ایران به توسعه صنعت پتروشیمی و افزایش حضور در بازارهای جهانی است.

صادرات محصولات پتروشیمی تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارد که می‌تواند بر روند آن تأثیرگذار باشد. یکی از این عوامل قیمت جهانی نفت و گاز است که به عنوان مواد اولیه اصلی در تولید محصولات پتروشیمی محسوب می‌شوند. نوسانات قیمت نفت می‌تواند به طور مستقیم بر هزینه‌های تولید و در نتیجه بر قیمت نهایی محصولات تأثیر بگذارد.

در ضمن سیاست‌های دولتی و قوانین مربوط به صادرات نیز می‌توانند بر این صنعت تأثیرگذار باشند. به عنوان مثال تعرفه‌های صادراتی و محدودیت‌های تجاری مانع از توسعه صادرات می‌شوند. علاوه بر این رقابت در بازار جهانی و پیشرفت‌های فناوری نیز از دیگر عوامل مؤثر بر صادرات محصولات پتروشیمی هستند. کشورهایی که توانایی بهبود کیفیت و کاهش هزینه‌های تولید را دارند، می‌توانند در بازار جهانی موفق‌تر عمل کنند.

شرکت شبیر شیمی به عنوان یکی از برجسته‌ترین و فعال‌ترین صادرکنندگان محصولات پتروشیمی در ایران، با تکیه بر کیفیت بی‌نظیر و خدمات حرفه‌ای، موفق شده است جایگاهی ویژه و قابل اعتماد در بازارهای بین‌المللی برای خود دست و پا کند. این شرکت با بهره‌گیری از دانش فنی روز و تجربه طولانی، طیف وسیعی از محصولات پتروشیمی را به بازارهای جهانی عرضه می‌کند.

بیشترین محصولات صادراتی

شبیر شیمی طیف گسترده‌ای از محصولات پتروشیمی را به کشورهای مختلف جهان صادر می‌کند که از جمله مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• پلی‌اتیلن (Polyethylene): این پلیمر پرکاربرد در صنایع مختلفی نظیر بسته‌بندی، لوله‌سازی و تولید فیلم‌های پلاستیکی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
• پلی‌استایرن (Polystyrene): در تولید لوازم خانگی، بسته‌بندی مواد غذایی و عایق‌سازی حرارتی به کار می‌رود.
• کودهای شیمیایی: این شرکت در زمینه صادرات اوره (Urea) و آمونیاک (Ammonia) نیز فعال است که نقش حیاتی در بخش کشاورزی و تولید محصولات غذایی ایفا می‌کنند.

با اتکا به یک شبکه گسترده از مشتریان جهانی و زیرساخت‌های لجستیکی و صنعتی قوی، شبیر شیمی نقشی محوری در توسعه و تقویت صادرات محصولات پتروشیمی ایران ایفا می‌کند. این شرکت با چشم‌اندازی روشن برای گسترش سهم خود در بازارهای جهانی و تمرکز بر ارائه محصولات با ارزش افزوده بالا، در حال تبدیل شدن به یکی از بازیگران کلیدی و تأثیرگذار در صنعت پتروشیمی جهانی است. هدف شبیر شیمی، نه تنها افزایش حجم صادرات، بلکه ارتقای جایگاه ایران به عنوان یک ارائه‌دهنده محصولات پتروشیمی با کیفیت در سطح بین‌المللی است.